Learning resources

Grym y Gweld: Matisse a lliain bwrdd pinc

Cysylltiadau i’r Cwricwlwm

Y Celfyddydau Mynegiannol

Mae archwilio’r celfyddydau mynegiannol yn hanfodol er mwyn dyfnhau sgiliau a gwybodaeth gelfyddydol, ac mae’n galluogi dysgwyr i ddod yn unigolion chwilfrydig a chreadigol.

Cam cynnydd 3:

- Rwy’n gallu archwilio’r effeithiau mae ystod o dechnegau, deunyddiau, prosesau, adnoddau, offer a thechnolegau creadigol yn eu cael ar fy ngwaith creadigol fy hun ac eraill
- Rwy’n gallu archwilio sut y gall gwaith creadigol gynrychioli, cofnodi, rhannu a dathlu hunaniaethau personol, cymdeithasol a diwylliannol
- Rwy’n gallu archwilio a disgrifio sut mae artistiaid a gwaith creadigol yn cyfleu gwahanol naws a syniadau, a’r effaith maen nhw’n ei chael ar gynulleidfa

Cam cynnydd 4:

- Rwy’n gallu archwilio gwaith creadigol gan ddeall y cyd-destun personol, cymdeithasol, diwylliannol a hanesyddol, gan gynnwys confensiynau’r cyfnod y cafodd y gwaith ei greu ynddo
- Rwy’n gallu ymchwilio a deall sut mae ystyr yn cael ei gyfleu trwy syniadau artistiaid a pherfformwyr eraill

Mae ymateb a myfyrio, fel artist ac fel cynulleidfa, yn rhan hanfodol o ddysgu yn y celfyddydau mynegiannol.  

Cam cynnydd 3:

- Rwy’n gallu rhoi ac ystyried adborth adeiladol am fy ngwaith creadigol fy hun a gwaith creadigol pobl eraill, gan fyfyrio arno a’i wella yn ôl y gofyn
- Rwy’n gallu cymhwyso gwybodaeth a dealltwriaeth o gyd-destun, a gwneud cysylltiadau rhwng fy ngwaith creadigol fy hun a gwaith creadigol pobl eraill, ac o leoedd a chyfnodau gwahanol
- Rwy’n gallu myfyrio ar y ffordd y mae artistiaid wedi llwyddo i greu effeithiau neu gyfleu hwyliau, emosiynau a syniadau yn eu gwaith

Cam cynnydd 4:

- Rwy’n gallu gwerthuso fy ngwaith creadigol fy hun a gwaith creadigol pobl eraill yn effeithiol gan ddangos hyder cynyddol i adnabod a chyfleu cryfderau, ac i ddangos gwydnwch a phenderfyniad i wella
- Rwy’n gallu cymhwyso gwybodaeth a dealltwriaeth o gyd-destun wrth werthuso fy ngwaith creadigol fy hun a gwaith creadigol pobl eraill, ac o leoedd a chyfnodau gwahanol
- Rwy’n gallu gwerthuso effeithiolrwydd ystod eang o dechnegau artistig wrth gynhyrchu ystyr

The Pink Tablecloth
Image credit: Glasgow Life Museums

The Pink Tablecloth c.1924–1925

Henri Matisse (1869–1954)

Glasgow Life Museums

Ynglŷn â’r adnodd hwn

Dyma un o’r gwersi yn Grym y Gweld sy’n edrych ar fywyd llonydd. Mae’n ffocysu ar The Pink Tablecloth (Y Llain Bwrdd Pinc) gan Henri Matisse a baentiwyd yn 1924 i 25

Mae’r adnoddau canlynol hefyd yn rhan o’r thema ‘bywyd llonydd’ (Saesneg yn unig):

This resource is also available in English. | Mae’r adnodd hwn ar gael yn Saesneg hefyd.

Sut i ddefnyddio’r adnodd hwn 

I ddysgu’r wers hon, lawrlwythwch y nodiadau i athrawon ar ddyfais wahanol neu argraffwch nhw. Agorwch y dudalen hon ar agor ar eich sgrin neu fwrdd gwyn. Yna defnyddiwch y cwestiynau annog yn y nodiadau i athrawon i dywys eich disgyblion drwy’r wers.

Thema celf: bywyd llonydd

Yn hanesyddol, gwrthrychau fel ffrwythau, blodau, pryfed ac/neu eitemau casgladwy oedd testun y lluniau sy’n perthyn i’r genre ‘bywyd llonydd’. Roedd gan rai gwrthrychau werth symbolaidd, er enghraifft gall blodyn fod yn symbol o fywyd a marwolaeth – mae’n hardd wrth flodeuo ond yn gwywo’n gyflym. Roedd paentiadau bywyd llonydd fel arfer yn fach, wedi eu creu ar gyfer cartrefi yn hytrach nag adeiladau mawr cyhoeddus.

Erbyn hyn, mae bywyd llonydd yn gallu cymryd sawl ffurf – o waith lled-haniaethol (gyda gwrthrychau wedi’u symleiddio ond yn dal yn bosib i’w hadnabod) i gwbl haniaethol (lle na ellir adnabod unrhyw beth, ond lle mae’r siâp wedi’i symleiddio i’w ffurf fwyaf elfennol). Gall bywyd llonydd hyd yn oed fod ar ffurf ‘gwrthrych hapgael’ (found object), fel llestr neu fwrdd ac ati, sydd wedi’i gyflwyno a’i ddogfennu fel 'celf'.

Cefndir cyd-destunol i athrawon

The Pink Tablecloth (1924–1925)
Henri Matisse (1869–1954)

Cyfrwng: olew ar gynfas
Dimensiynau: uchder 60.3 x lled 81 cm

Roedd Henri Matisse yn aml yn paentio pynciau traddodiadol, yn eu plith bywyd llonydd . Beth oedd yn arolesol am ei waith oedd ei fod yn paentio’r pynciau hyn mewn ffyrdd newydd ac arbrofol. Mae’r bywyd llonydd hwn wedi’i haniaethu, hynny yw, gallwn adnabod y gwrthrychau, ond mae eu ffurfiau wedi’u symleiddio gymaint nes nad ydyn nhw bellach yn realistig nac yn gredadwy.

Drwy symleiddio’r siapau a chael gwared ar unrhyw awgrym bod y gofod yn dri dimensiwn, mae’r artist yn pwysleisio bod lliw, iddo ef, yn ffordd o addurno ac o gyfleu naws. Yn hytrach na chuddio marciau’r brws, mae Matisse yn eu pwysleisio ac yn datgelu’r broses o baentio yn ogystal a’i deimladau, drwy liw a siâp.

O ran gofod, mae yna ychydig o wrthdaro gan fod rhai gwrthrychau yn dilyn rheolau persbectif (er enghraifft elips y fowlen ffrwythau), tra bod eraill yn ymddangos yn ddau ddimensiwn gan nad ydynt wedi’u modelu mewn gofod tri dimensiwn. A oes unrhyw wrthrychau’n creu cysgod? Mae arwyneb y bwrdd ychydig ar ongl i ddangos enciliad (recession), ond pa effaith mae’r ongli yma’n ei gael mewn gwirionedd?

Edrych, disgrifio a thrafod

Agorwch fersiwn sgrin gyfan o’r llun y gallwch ei chwyddo mewn ffenestr newydd.

Gofynnwch i’ch disgyblion ddisgrifio’r gwaith celf. Anogwch nhw i ddweud yn syml iawn beth maen nhw’n gallu ei weld.

 

Gallwch ddechrau drwy ddangos y llun cyfan ac yna chwyddo’r paentiad i archwilio’r manylion sydd ynddo. Neu gallwch ddechrau drwy ddefnyddio’r nodwedd chwyddo i ddangos un manylyn cyn tynnu’r ffocws allan i weld mwy o’r llun.

Anogwch eich disgyblion i edrych yn ofalus – dyma yw ‘grym y gweld’! Mae’n well peidio rhoi gormod o wybodaeth gefndirol eto, er mwyn i’r disgyblion allu datblygu eu syniadau a’u barn eu hunain.

Mae disgrifiad sain o’r paentiad ar gael, yn ogystal â thrawsgrifiad llawn ohono y gallwch hefyd ei ddefnyddio i ddisgrifio’r paentiad.

Cwestiynau annog

Edrychwch ar y paentiad eto a gofynnwch gwestiynau mwy penodol (er mwyn ‘annog):

  • A fyddech chi’n rhoi unrhyw beth bregus neu werthfawr ar y bwrdd yma? Pam neu pam ddim?
  • Ydy hwn yn baentiad realistig? Pam neu pam ddim? Oes angen i baentiad edrych yn realistig er mwyn i ni ei ddisgrifio fel paentiad da? Ydy’r ffordd mae paentiad yn gwneud i ni deimlo yn fwy pwysig na’r ffordd mae’n edrych?
  • Beth gallech chi ei arogli petaech chi’n gallu camu i mewn i’r paentiad?
  • Sut fyddech chi’n disgrifio naws y paentiad, a pham?
  • Ydych chi’n meddwl bod pobl yn oes Matisse wedi ystyried y paentiad yma’n un da?

Gwyliwch y fideo hwn

Yn y fideo hwn, mae’r awdur Denise Mina yn defnyddio ‘Grym ei Gweld’ i archwilio The Pink Tablecloth.

Gofynnwch y cwestiynau hyn i’ch disgyblion cyn iddyn nhw wylio’r fideo er mwyn eu helpu nhw i edrych ac gwrando’n ofalus:

  • A welodd Denise unrhyw beth nad oeddech wedi sylwi arno?
  • Beth arall sylwoch chi am y paentiad wrth wylio’r fideo?
  • Mae Denise wrth ei bodd yn edrych ar y paentiad gan ei fod yn ei hatgoffa hi o fod ar wyliau. Sut mae’n gwneud i chi deimlo? Beth mae’n eich atgoffa chi ohono?

Gallwch wylio’r fideo ar YouTube hefyd.

Cwestiynau o Becyn Grym y Gweld

Gallwn nawr archwilio ‘elfennau’r’ paentiad.

Ar gyfer y gwaith celf hwn, byddwch chi’n canolbwyntio ar yr elfennau canlynol o'r Pecyn Grym y Gweld:

  • Gofod 
  • Lliw
  • Cyfansoddiad

Gofynnwch i’ch disgyblion roi tystiolaeth i gefnogi eu sylwadau:

  • ble yn union maen nhw’n edrych wrth wneud eu pwynt?
  • ydy pawb yn gallu gweld beth maen nhw’n ei weld?
  • arafwch, cymerwch eich amser i edrych yn ofalus

Wrth ofyn y cwestiynau hyn, gallwch gyflwyno gwybodaeth o’r ‘Cefndir cyd-destunol i athrawon’. Mae ymatebion defnyddiol hefyd i’w cael yn y nodiadau i athrawon.

The Pink Tablecloth
Image credit: Glasgow Life Museums

The Pink Tablecloth c.1924–1925

Henri Matisse (1869–1954)

Glasgow Life Museums

Gofod

  • Beth allwch chi weld yn y blaendir, y canol a’r cefndir?
  • Ydy hwn yn teimlo fel gofod go iawn y gallech chi gerdded i mewn iddo? Ydych chi’n meddwl bod hyn yn bwysig i’r artist? Os nad, beth oedd fwyaf pwysig iddo yn eich barn chi?  
  • A yw’r artist wedi defnyddio cysgodion neu fodelu i greu ffurfiau solet, tri dimensiwn?
  • Ydyn ni’n edrych i fyny neu i lawr ar y gwrthrychau (yr enw am hyn yw ‘safbwynt uchel’ neu ‘safbwynt isel’) neu ydyn ni’n edrych ar y gwrthrychau ar ein lefel ni? Sut mae’r safbwynt yn gwneud i chi deimlo am y gwrthrychau?

Lliw

  • A yw’r artist wedi defnyddio lliwiau llachar a chryf neu a yw’r lliwiau’n olau ac gwan?
  • Edrychwch ar yr olwyn liw yn Pecyn Grym y Gweld. A yw’r artist wedi defnyddio lliwiau cyflenwol (liwiau cyferbyniol fel coch/gwyrdd; melyn/porffor; oren/glas)? Mae’r cyfuniadau hyn yn creu ‘pop’ gweledol. Pam fod yr artist wedi dewis defnyddio lliw yn y ffordd yma? 
  • A yw’r artist wedi defnyddio lliwiau cynnes (coch, oren, melyn) neu liwiau oer (glas, gwyrdd, gwyrddlas), neu gyfuniad o’r ddau? Sut mae’r lliwiau’n effeithio ar y ffordd rydych yn teimlo am y paentiad? 

Cyfansoddiad

  • Allwch chi weld unrhyw siapiau yn y paentiad, er enghraifft, sgwariau, cylchoedd, trionglau, petryalau? Oes unrhyw siâp yn cael ei ddefnyddio mwy nag unwaith? A yw’r siapiau sy’n cael eu hailadrodd yn creu cytgord? 
  • A yw’r ddelwedd wedi’i docio neu ei olygu – yn yr un ffordd ag y mae lluniau yn cael eu haddasu gyda chamera/ffôn? Beth mae hyn yn ei ddatgelu am yr hyn sy’n bwysig i’r artist? 
  • A yw’r paentiad yn gymesur neu’n anghymesur? Os nad yw’n gymesur, a yw’n gytbwys?

Pawb yn dysgu

Gallwch ddarganfod mwy am ddull anghenion dysgu ychwanegol (ADY) Grym y Gweld ar hafan Grym y Gweld.

Nawr mae’n bryd edrych ar y gwaith celf mewn ffyrdd gwahanol. Mae’r rhestr hon o weithgareddau synhwyraidd yn annog disgyblion i gymhwyso eu dysgu, ac mae’n addas ar gyfer nifer o anghenion dysgu.

Creu
Rydym yn awgrymu gweithgareddau creadigol i bob dysgwr, gan gynnwys opsiwn cyffyrddol i gefnogi disgyblion sydd ag amhariad ar y golwg: mae’r gweithgareddau hyn yn archwilio nodweddion cyffyrddol defnyddiau, yn ogystal â marciau ystumiol, er mwyn archwilio’r gwaith celf ymhellach.

  • Ewch ati i greu trefniant bywyd llonydd. Pa wrthrychau bydd eich disgyblion yn cynnwys yn eu bywyd llonydd? Gall y disgyblion ddogfennu eu trefniant drwy dynnu llun (ffotograff) ohono neu ei ddarlunio yn eu llyfr braslunio.
  • Opsiwn cyffyrddol: ewch ati i greu collage cyffyrddol o fywyd llonydd drwy dorri neu rwygo papur i greu ffrwythau a blodau. Ceisiwch sgrwnsio’r papur gyntaf er mwyn newid ei deimlad. Defnyddiwch liwiau sy’n cyferbynnu er mwyn cefnogi unrhyw ddisgyblion sydd â golwg gwan.

 

Experience

  • Gwrandewch ar y disgrifiad sain o’r paentiad.

 

  • Crëwch fywyd llonydd synhwyraidd drwy osod lemonau, eirin a blodau mewn fâs ar liain bwrdd. Pa aroglau mae’r disgyblion yn eu hoffi fwyaf?

 

Cyfathrebu

  • Mewn parau, rhestrwch y lliwiau sydd yn y paentiad. Pa enwau newydd hoffai’r disgyblion roi i’r lliwiau hyn (er enghraifft, pinc blodau ceirios, glas y paun)?
  • Dysgwch yr arwydd Makaton ar gyfer 'lemon'.

Y cam olaf: adolygu

Gofynnwch i’ch disgyblion wneud y canlynol:

  • rhannu eu llyfrau braslunio mewn grwpiau a thrafod yr 'elfennau' maen nhw wedi eu hadnabod
  • dewis yr elfen/agwedd sydd fwyaf diddorol iddyn nhw am y gwaith celf a’i gofnodi yn eu llyfrau braslunio
  • dewis teitl eu hunain ar gyfer y gwaith celf
  • meddwl am gwestiwn yr hoffen nhw ei ofyn i’r artist

 

Llongyfarchiadau!

Rydych chi wedi cwblhau’r adnodd gwers hwn ar Rym y Gweld.

Mae mwy o adnoddau yn y thema hon i chi roi cynnig arnyn nhw – edrychwch ar yr adran ‘gwersi nesaf’ isod.

Gwersi nesaf (Saesneg yn unig)

Hen fenyw yn coginio wyau
Pwmpen smotiog Yayoi Kusama
Blodau a phryfed Rachel Ruysch

Darganfod mwy

Glasgow Museums: 'The Pink Tablecloth'
Fideo: Henri Matisse in 60 Seconds | Royal Academy
Tate Kids: Who is Henri Matisse?

Straeon

  • Henri Matisse
    Seeing the light: the Fauves and the allure of Collioure 19 July 2019, James Trollope
  • Henri Matisse
    Henri Matisse's 'Notre-Dame' 29 June 2020, Ben Luke
  • Millennial pink 2.jpg
    Millennial pink: the artists who got there first 7 September 2017, Molly Tresadern
  • Vétheuil
    A tale of two paintings: Monet, Leslie Hunter, and the pursuit of colour 16 October 2020, Jill Marriner

Downloads

Download teachers' notes

Do you know someone who would love this resource?
Tell them about it...

More Fauvism resources

More Interiors resources

More The Superpower of Looking resources

See all